دیارا ئەگەر ئێمە شێعرەو ھۆرامانی بە شێوەیێ شێواز شناسانە و مێژوویی و عیلمانی تاقی کەرمێ ئەشۆ واچمێ: شێعرە و وەڵ ئیسلامی و دماو ئیسلامی. شێعرەو وەڵ ئیسلامی: چی قۆناغەنە راستەوخۆ کە ئاماژە کریابۆ بە شێعرەو کوردی(ھۆرامی) پێسە دێکۆمێنتی ئێمە نیاما، ئا دەقێ و ئا دیکۆمێنتێ کە ھەنێ جە ئەدەبیاتو وەڵ ئیسلامینە تێکەڵێنێ چەنی فەرھەنگ وتەمەدون وشارستانیەت و ئاوەختیە کە نەتەوەو کوردی بەشێ بیەن چا شارستانێتیە، واتە: شارستانیەتوو مادەکا، کە ئێمە جە دەقەکانە پێسە دەقوو (گاتاکا) کە ئەوەڵین چرۆ شێعرەو ھۆرامی جە گاتاکاوە دەس پەنەکریۆ. دماتەر (درەختی ئاسووریک) و (ئەیاتکاری زەریران)ما جە دەورەو (ئەشک)ەکانە ھەن، چوون خسڵەتێوە مۆسیقایی ئینا چا دەقانە کە ئیسەیچ جە شێعرەو ئارۆ ھۆرامانینە کەڵکش چەنە ورگێرمێ، ئادَیچ خسڵەتێوە زوانین کە من نامێم نیان «کرکە، نەغمە، Intensite».

ئی نەغمەیچە بڕێ دەنگێ جە زوانەنە گێرۆ وێ، کە ئی دەنگێ ئینێ جە جەوھەرەو زوانی ھۆرامینە ھەر ئینە بیەن ھۆکار و ئانەی کە ھۆرامی جە نەزەرەو دەنگ شناسی(فۆنۆلۆژی)یەوە زوانێ فرە دەوڵەمەند بۆ. ھەر ئینە بیەن ھۆکارو ئانەی کە شێعرەما تا نەونیۆوە ئا جەوھەرێ کە ئینێ جە ناخەشەنە پێناسە و کەشف مەکریا. شایەد یۆ چا ھۆکارا کە ئێمە دەقی نڤیساریما نەبیەن جە ھۆرامانەنە ھەر ئی مەسەلێ بیێ بۆ. خۆ زوان چا وەختەنە کەرەسێوە پێسە نۆتی موسیقایی نەبیەن کە بارا ئا نۆتا تۆمار کەرا تا بەڵکوو ئا دەنگێ کە جە ویەردەنە بێنێ و ئیسەیچ کەڵکشا وەنە گیریۆ جە زەخیرەی زوانینە. بە نەزەرەو من ھەر ئینە بیەن ھۆ ئانەی کە ئێمە مەتن(دەق)ما کەم بۆ، فرەتەر ئەدەبی ھۆرامی و شێعرەو ھۆرامی و زوانی ھۆرامی جە ئەدەبی دەمگۆ(شەفاھی)نە پەنگش واردەنۆ، بە داخەوە ھەڵای نامان سەروو رێچکەو ئەدەبی نڤیساری و کێتابەتی. بەڵام دماو ئیسلامی دەقێما ھەن جە دەھەو ئەوەڵو ھێجری یەنە بە نامێ »ھورمزگان«ی کە تاومێ واچمێ ئەوەڵین دەقی(نڤیسار)جە شێعرەو ھۆرامینە جە ھورمزگانۆ، دەس پەنە کەرۆ، تەنانەت بە تێکڕا پەی ئەدەبی نڤیساری کوردی. ھەر ئی دەقە بە پێچەوانەو ئانەی کە بڕێ سەرش نەیارێنێ، دژایەتی کەرا چەنی ئی بەحسی بەڵام ھەم جە باری شێوازناسی و ساختاریەنە ھەم جە باری زوانەوانیەنە، ئا پرەنسیپێ، ئا خسڵەتێ کە ھەنێ جە زواننە ئەشۆم باش پەی شێعرەو پەنجەی(ھێجایی) ما، ئی دەقە ھەنێش؛ ئینە یاگێ وێشەنە شانازیێوا پەی مێژوو ئەدەبو کوردی. ئیتر پێویست بە نکولی بیەیش مەکەرۆ.

دماو ھورمزگانی ئَێمە مەیمێ سەروو(چوارینە)کاو باباتاھێری، کە ماچاش پەنە(ئورامن)، کە(ئورامن)یچ بە تەفسیرو (ملک الشعرا)ی بەھاری نەوعێوە شێعرە بێنێ کە جە پەھلەوینە بیەن و دماو ئیسلامی ئیدامەش پەنە دریان، ھەر ئی نەریتە بۆ بە بنچینە پەی بابا تاھێری کە ئیدامە دەروو شێعرەو ھورمزگانی، یا واچمێ شێعرەو پەھلەوی سەر بە رێچکەو مۆسیقایی نەغمەی، دماتەریچ سەیدی ھۆرامی ئیدامەش دان پەنە، تەنانەت وەڵتەر جە سەیدی، دەقەکاو (یارسانی)ما ھەنێ. دماو(یارسانی)، (شێخ سەفیەدین)ی ئەردەبیلی ما ھەن، کە دەقە شێعرییەکاش دەقاودەق چەنی زوانی ھۆرامی واناوە،چا حەوزە جوگرافیاییەنە کە زوانی ھۆرامی حاکم بیەن، ئێمە جە قاڵبو دەسەڵاتینە دەسەڵاتدارێتی(سەفەوییە)ینە وینمێشۆ کە جە ئازەربایجانی (رۆنیشتە) و (رۆ ورئاما) نە ئاسەوارش ھەن.

دما بە دماو ئینەی مەیمێ سەروو ئەدگاری ھونەری بێسارانی. بێسارانی جە مەنەیۆ رەوتوو (کرکە)ی روڵێ ھەرە گەورەش بیەن. مەولەوی کەسێوەن کە وێش بە مەدیوونو بێسارانی زانۆ، - بە ھۆنراوەکاش ماچۆ: بەستەی فەرد، نەوات وێرانەی دڵ کەرۆ ئاوا/ چەنی بەستەی فەرد بێساران ماوا- ئەگەرچی مەولەوی جە لیریکاو ھۆرامینە، لووتکەی ھونەرین، خواو واژەی و ئاردەیرە و رەوان واتەین. دماتەرشاعێرێ تەرێ سەرشا وردان کە گرد واتەیۆ رێچکەو بێسارانی و مەولەوی بێنێ. شێعرەو ئارۆ ھۆرامانی کە ھێشتا ئینا سەرەتانە و نە تاوانش پێسە شێعرەو ئەوسای یاگە پاش بۆ و نیازش بە مانیایی فرەین چی ڕانە، بەڵام ئا دەقێ ئینێ دەسڕەسەنە، ماچا کە جەوھەرەو مۆسیقای شێعرەو ئارۆی چەنی ھێزی ھەر یۆن. شێعرەو ئارۆ ھۆرامانی ئیدامەدەرو ئا رەوتێنە کە جە ویەردەنە بیەن، ئی پرەنسیپە یۆگرتە ئینا جە زوانەنە. ئی زوانیچە تۆ مەتاوی واچی، کە ٥٠ یا ١٠٠ ساڵێ چێوەڵتەر، پەرەش پەنە دریان. زوانێن کە حەی و زیننەن، ئەکتیوو دینامیک. نزیکەو ٣٠٠٠ ساڵێ سابێقەی تاریخیش ھەن، ئەچێگەنە ئێمە یۆگێرمێوە چی خاڵینە کە شێعرەو ئارۆ ئێمە گرێ دریۆ بە ویەردەو ئێمەوە، ئەڵبەت مەتاومێ واچمێ شاعێرەکا ئارۆی پێسە شاعێرەکا ئەوسای شێعرێ واچاوە، نە جە فۆڕمەنە نە جە ناوەڕۆکەنە. بەڵام ئامیانوو جوانکاری زوانەکەی یۆن، ئینە رەنگا خەسڵەتێ تایبەتی بۆ جە شێعرەو ھۆرامیەنە، ھەر ئینە بۆ بە ھۆکارێوە جیاکەرەوەو شێعرەو ھۆرامی جە شێعرەو نەتەوەکاتەری و تەنانەت دیالێکتەکاتەری کوردی. ھەندێ خاڵێ ھەنێ کە شاعێرو ئارۆ ئێمە ئەشۆ سەردەمیانە فیکر کەرۆوە، درووسا وەڵتەر ئێمە بێسارانی و مەولەوی و خانا و … بێینێ و یاگێ شانازینێ جە ئەدەبی کوردینە، بەڵام ئادێ پەی بەراوردکەردەی نیازوو ئاڕۆیە شێعرێشا واتێنێ، ئەگەرچی بیەی مێژووییشا پێویستا جە ئەدەبوو ئەوسایمانە، بەڵام مەتاوا نیازە سەردەمیەکا ئارۆیما دابین کەرا، گێرتەی جەوھەرییە ھونەرییەکاشا پێوێستا بەڵام پێویست نیا شاعێرو ئارۆی پیسَە ئادیشا ھەم جە فۆڕمەنە ھەم جە ناوەڕۆکەنە، شێعرە بارۆنە. ئانە نیازوو ئاوەختیە بیەن ئارۆ شاعێر ھەست بە نیازێتەر کەرۆ. ئینە ورکەو گردیمانە. وەشبەختانە ئارام ئارام ئی مەسەلێ ئەلعان پەرەش پەنە دریۆ. ئێمە دەقێ فرێما بێنێ جە گۆڤارە ئەدەبیەکانە، جە دەفتەرە شێعریەکانە، چاپ و پەخش کرێنێ. ئەگەرچی ھەم جە کەمیەتنە و ھەم جە کەیفیەتنە، یاگێ سەرەنجینێ، پاو شێعرەو ئارۆ سۆرانیرە، بەرواورد مەکریا، بەڵام ھەر پی قڵڵەتۆ، ئەشۆ یاگێ وەشحاڵی بۆ ئا دەقا ونیاوە بە شێوەێێ ھێرمنۆتیکیانە باسشا سەر کریۆ، ھەم دەقەکە تەتڵە کریۆ و ھەم شاعێرەکەیچ تەشوێق کریۆ. چیگەنە من گەرەکما ئاماژە کەرو بە دەقێ شێعری بێ ئینەیە کە ئاماژەکەروو بە شاعێرەکەیش، چوون دەق وێش قسێ کەرۆ، دەق وەختێ ئاما بەر، پێوەندیش بە شاعێرەکەیۆ نیا، مەرگوو موئەلێفی یاوان وەرۆ، شاعێر وێش بۆ بە وانەروو دەقەکەی، وانەریش بە وانایۆ دەقەکەی نیشۆ یاگێ دانەری و جە موئەلێف بیەی چێژ ورگێرۆ. پی بۆنەوە من گەرەکما شێعرْو «کارەوان»ی جە دەفتەروو «زەڕنەو ئاسۆ»ینەو، وانووە. جە رادەو تەوانینە ھەوڵ مدەو وانایۆکەیم ئارۆیانە، پێشکەش کەروو. ئا پرەنسیپی کە ئەشۆ شێعرەو ئارۆی بۆشا ورشا مدەو بزانوو «کارەوان»یچ ئی پرەنسیپێشە ھەنێ؟ ئەڵبەت گەرەکم نیا برٍِیار بدەو، واچوو ئینێ چیوھاێنێ، موتڵەق و رەھا، نا، ئەشۆم نەگۆڕ با! پێسە نیا من مەبەسم، وانایۆ واقێعو دەقەکەین، ئننا، ھەر دەقێ جە ئاردەنەیرە، ھەندێ خەسڵەتێش ھەنێ کە تایبەت بە وێشەنێ، ئەویتەر نیاش. شێعرێنە کە من ئاماژەش پەنە کەروو کە تاۆ ئی تایبەتمەندیە بۆ پەی شێعرەو ئارۆ ئێمە کە دەقێقەن چەنی تایبەتمەندی کە پەی شێعرەو ئارۆ سۆرانی، فارسی، شێعرەو ئارو میلەتەکاتەری نریانەرە، بەراورد کریۆ.

چی دەقەنە چیوێ کە گرنگا، مەسەلێ وشیاری شاعێرێنە، چەشنوو دیای شاعێرو ئارۆی پەی جیھانی و ئینسانی و پێوەندییەکا ئی دوەیە، کە دیایێن پەی نۆعێ ئارمانگەرایی و دیای ئاگاھانە پەی مەسەلێ ورکەو میلەتەکەیش کە وستەنش وەرو پێشخوانوو ھونەرەکەیش بە عێنوانوو کاروانێوە کە ئارام ئارام حەرەکەت کەرۆ، جووڵەو حەرەکەت ئەگەرچی سەرو وێن بەڵام ھەر ئیدامەش ھەن و مەبڕیۆوە. جە ئاسۆ دیای ئی دەقیەنە، شاعێر تاوانش جە بازنەو شێعرەو چاوەڵی تێیەڕ کەرۆ و بە ئامادە کەردەی و حزوورو ھەندێ کەرەسەی تازەو پەیلوای ئارۆیانە، وێش وانۆوە، کە ئینە نیازوو ھەرە پێویستوو شێعرەو ئارۆیمانە. ئەدەبی پۆست مودێڕنیزم ماچۆ (دال) نیشۆ یاگێ (دال)ی تەری، چیوێ بە نامێ (مەدلوول)ی نەبڕیاوەما نیا، ئینە (دالا) کە مێ یاگێ دالێ تەری نیشۆرە. چی شێعرێنە ئی مەسەلێ قۆمێنە، رەوتەو بەردەوامی زنجیرە نیشانەییەکا چی دەقەنە ئانەیە بە ئێمە سەلەمنۆ، (دال)و (کارەوان)ی نە پێسە نامێ پەی شێعرەکێ، بەڵکوو جە ناخوو دەقەکەینە، پەیتا پەیتا دالەکێ سەر ورمدا و با بە بزاڤ پەی جە ئەدا بیەی رێچکەو (کارەوان)ەکا.

(فرەکێشی)؛ چی شێعرێنە کە من وانووشۆ، تۆ مەتاوی کێشێ تایبەتیش پەی بنیەیرە، نە کێشی عەرووزی نە کێشی پەنجەیی؛ بەڵکوو جیاتی کێشی، تاومێ واچمێ (ریتم) سەرو فرە دەنگی کە ئینا (کومپۆزیسۆن) و تان وپۆ شێعرەکێنە. ئی شێعرێ (ریتم)ش ھەن. وەزن چەنی ریتمی فەرقش ھەن. ریتم پێسەنە ئاوێ کە ھۆرقۆڵیۆ و تێپەڕە بۆ، حەرەکەت و سەرەیان پەیا کەرۆ، شۆنەو یۆیرە. ئینە خەسڵەتوو ئی کارەوانینە کە مەمدرۆ، ھەر ملۆ و زەمانیچش پەی نیا، تاوی ھەر بەردەوام واچیشۆ.

چیوە دژبەرەکێ(پارادۆکس) کە دژو یۆینێ، جە (ریتم)و ئی شێعرێنە تەباییشا گێرتەن. وێڕاو ئانەی مەکریۆشا پێوە، یۆشا گێرتەن، چیگرێدای تەناقوزاتیەنە، بەرھەمێ بە نامێ(کارەوان)ی جە ئەدا بۆ کە من وەنتەیۆ شێعرەکێنە ئاماژە کەروو بە گرە دژبەرەکا.

(تەسویر گورێزی)، ئا تەسویرێ کە ھەنێ جە شێعرەو چاوەڵینە، شێعرێ کلاسیکیەنە، جە (فۆڕماسیۆن)و ئی شێعرێنە لاسایی نەکرێنێوە. تەسویر نە بە شێوەی یەک لانەو تاک، نە جە کۆپلەو شێعرێنە. بەڵکوو تەسویر ئینا جە ساختاروو شێعرەکێنە، جە ریتم و شێعرەکێنە، جە ستراکچێرو شێعرەکێێنە.

(فرەتەوەری)ی زوانی، مەولەوی حورمەتش ھەن، بێسارانی بە حورمەتۆ؛ بەڵام ئی دەستە واژێ کە ئینێ دلی ئی دەقینە، دەستەواژێنێ کە سابێقەشا نیا، تا ئیسە ئێمە نەبێنێما دلێ ئا دەقانە، دەقەکا چاوەڵیما ئینێ دلێ (تاک تەوەری)ینە، شاعێر کەسێوا کە کەشفو زوانی کەرۆ، مەواچوو مەولەوی و بێسارانی زوان ئەفڕێنەری نەبێنێ، بەڵام بە پاو فەزاو وەرتەسکو ئا وەختییە، رێژەو زوانەکەیچشا وەرتەسکا، سەرە ڕاو و ئی ھەلومەرجیە، ھەر گەورەتەرین خزمەتشا بە زوانی ھۆرامی کەردەن. زوانی ھۆرامی دەوڵەمەنا ئەو پەڕوو دۆڵەمەنی، ئینە موبالێغە نیا، ئینەی ماچوو، کە تەجرۆبەم ھەن سەروو ئی مەسەلێ، تەحقێقێوە کە کەردەنم سەروو ئی زوانیە پی ئاکامە یاوانا کە بە راسی تەنیا شاعێرا کە تاۆ ئیمکاناتی زوانی کەشف کەرۆ، کەرۆش دایرەالممعارفێ زوانی پەی ئا میلەتییە. وەشبەختانە، زوانی کوردی بە تێکڕا و ھۆرامی بە تایبەت، پێکھاتەشا زادەو دەسوو دەسەڵاتچیا نەبیەن، و نەبیەن چێرپاو مامەڵەی دەسەڵاتی ئوتوریتەی زوانینە، ھەر پی بۆنەوە، جە ئاردەیرەو شێعرێنە، شاعێرما دەس و باڵ باز و رەھان. شاعێرما تاوانش بەرخوردی ناموتەعارێف کەرۆ چەنی زوانی، کەڵک ورگێرۆ جە واژەگەلێ کە نیەنێ دلێ بازنەو ئەدەبی پاوانکریاینە، ئیزنش ھەن بلۆ دلێ فەزای ئێرۆس ئامێزی پاوانکریای، ھەر پی بۆنەوە شاعێری ھۆرامی دەسەڵاتی ویراژدای زوانیش فرە بیەن و ئیسەیچ ھەنش. بەڵگەی توکمە، چامە لیریکایەکا بێسارانی و مەولەوی و سەیدی و … ئی دەقە چی دێنگەیچەوە ھەر بە پێزا، ئەگەرچی تا رادەێی ئێبھام و پێچیای مانای چەنەن، مانایێ نەھایی مەوینمێ، ھەر ئینە بەڵگەن پەی فەرا مانایی ئی دەقییە، فەزاێی سەیال و فرەزوانی چی دەقنە خولقیان، کە ھەردەم وانەر، را کەرۆەو بلۆ دلێ فەزاێی تەری. کە من دمایی ئاماژە کەروو پا واچە و دەسە واچا کە تازێنێ و شاعێری ئاردێنێرە.

(کوپلە بەندی)؛ ئی شێعرێ کوپلەبەندیێ(فاسڵە گوزاری) تایبەتیش ھەن، چی شێعرێنە بێ ئانەی پڕچێبا جە ئەنتری بە شێویێ ساختاری و ئەندامی(ئورگانیزم) پەیوەندیشا ھەن پێوە و جە عەین وحاڵی جیاوازێنێ، ئی فاسڵە گوزاریە ئارۆ نموونێوە تایبەتمەندیانەو سەردەمیانەو شێعرەو ھاوچەرخینە.

تارۆز و تەنز(ئایرۆنی)؛ شاعێرو ئارۆی ئەشۆ بەزوانی تەنز قسێ کەرۆ، (حافز)ی شیرازی، فرەگۆرەن جە تەنزەنە، رەنگا یۆ چا تایبەتمەندیا کە (حافز)شا گەورە کەردەن دلێ ئەدەبیاتو جیھانینە تەنز و تارۆزی شاعێرانە بۆ، (وێنە)ێ وەش ئاردەنەرە رەنگە چن مەعنێی بدۆ، بەڵام ھەرۆڵێی ھەن جە شێعرەو ئێمەنە، کە بە راو من خەسارێ گەورەن جە ئەدەبی کلاسیکو ئێمەنە، کە بە سانایی پەڕ مەبۆوە، ئادیچ نەبیەی ئامیانوو (ئایرۆن)ی جە شێعرەو تەنانەت شاعێرە گۆرەکامانە. موتیفە شیعرییەکا چاوەڵیما فرەتەر ئینێ دەوروبەرو وەسفو تەبیعەتی و بابەتە مۆراڵی و ئەخلاقی و سۆفیانەکانە، ئیتر چەمشا نەبیەن وردەکاری ژیان و رۆژانەو جەماوەری و دماڕۆ کێشە فیکری و کۆمەڵایەتیەکا گلێرگەیۆ، کە ئینە گنۆ سەروو شانەو شاعێرەکا ئارۆی. وەشبەختانە ئی دەقە شێعرییە پەیامی ورچڵاکیارەی مدَو دەسوو وانەریوە کە ئادیچ وشیاری مدَۆ بە ئاخێوەری کە گۆشش زایەڵەو کارەوانەکەی بۆ دایم خافڵ نەبۆ. چێگەنە ئا قسێ کە واتەنشا تەنیا قەڵاو وشیاری کوردی شێعرا راسا و خاس پەی ئێمە سەلەمیۆ. بە تایبەت پەی زوانی ھۆرامی. بە راسی شاعێر جە نیایرە ئی بەکگراوندییە سەرکەوتە مدریۆ قەڵەم.